Mojżesz

Swoją ostatnią rozprawę naukową Zygmunt Freud poświęcił Mojżeszowi – mitycznemu przywódcy, który wyprowadza Izraelitów z niewoli i ustanawia fundament religii monoteistycznych. Zainteresowanie Freuda tą postacią, pojawiające się na kilka miesięcy przed jego śmiercią, wynikało z rozpoznanego przez niego samego podobieństwa między własną biografią a żywotem patriarchy. Jednak Ziemia Obiecana, do jakiej prowadzi Freud, nie jest krainą pełnej wolności i szczęścia. Psychoanaliza – świecka spadkobierczyni systemów religijnych – nie daje odpowiedzi na wszystkie pytania dotyczące ludzkiej psychiki ani nie oferuje całkowitego ukojenia duchowego cierpienia.

Spektakl wyrasta z doświadczenia świata „po katastrofie”. Kryzys klimatyczny, rozpad tradycyjnych narracji i antropocentryczna bezradność przenikają jego materię. Zdezorientowani bohaterowie, będący połączeniem badaczy, wędrowców i sceptyków, funkcjonują pomiędzy utratą, która już ich dotknęła, a przyszłością, którą dopiero próbują sobie wyobrazić. Ich poszukiwania rozpięte są między pragnieniem sensu a gorzką świadomością, że żadna znana struktura nie zapewnia dziś poczucia bezpieczeństwa. 

Twórcy budują przestrzeń radykalnej niepewności, posługując się subiektywnie dobranymi narzędziami filozoficznymi. Na dramaturgiczny splot składają się nomadyczna myśl Rosi Braidotti, Deleuzjańsko–Guattariańskie pojęcia stawania się i przepływów, refleksje Wittgensteina o granicach języka oraz koncepcja relacji Ja–Ty Martina Bubera, w której spotkanie z drugim staje się formującym doświadczeniem. Istotnym impulsem twórczym stało się też prywatne znalezisko: wywiad z ciotką reżysera, brytyjską terapeutką pracującą z kategorią non–duality, odnalezione przez niego przypadkiem na YouTube. Osobista opowieść o iluzoryczności granic między „ja” i światem nadaje projektowi wymiar intymny. Równolegle pojawia się instagramowy wpis osoby niebinarnej, która w konfrontacji z obrażającym ją komentatorem opisuje własną płynną tożsamość, próbując nazwać siebie tam, gdzie język nie oferuje odpowiednich narzędzi.

Absurd i patos współistnieją tu, wzajemnie się unieważniając. Spory o znaczenie słów zderzone są z groteskowym rytuałem rolniczym inspirowanym wczesnodwudziestowiecznym poradnikiem sadzenia ziemniaków. Dialogi urywają się, tropy zostają porzucone, a sens rozpada się szybciej, niż zdąży się uformować – nie z ignorancji, lecz z braku jednej, uzgodnionej perspektywy zdolnej uporządkować doświadczenie.

A jednak Mojżesz nie popada w nihilizm. Spektakl proponuje trudną, lecz afirmatywną wizję działania „bez mapy”. Żyjemy w czasie, w którym trzeba nauczyć się funkcjonować bez pewności, choć nie bez sprawczości. Wędrówka bohaterów nie prowadzi do triumfu ani do klęski – staje się praktyką myślenia i odczuwania w świecie wymagającym od nas wyobraźni, a nie ostatecznych odpowiedzi. Być może, jak sugeruje spektakl, aby w ogóle mówić dziś o duchowości, musimy najpierw „przemyśleć podstawowe słowa”.