Sen Nocy Letniej

We fryburskiej inscenizacji Sen nocy letniej przestaje być komedią miłosnych pomyłek i przeobraża się w studium patriarchalnej władzy. Twórcy prowadzą widza od brutalnego realizmu ateńskiego dworu do utopijnego lasu, w którym logika męskiej dominacji załamuje się pod naporem pożądania, chaosu i wyobraźni, a jednocześnie badają granicę między tym, co sztuka może zrobić z rzeczywistością, a tym, co pozostaje poza jej zasięgiem.

Oryginalny tekst Szekspira staje się partyturą do przepisania: obok klasycznych dialogów pojawiają się manifesty artystyczne XX wieku, które pytają o funkcję sztuki – czy jej rolą jest poruszać, krytykować, mobilizować? Pytania te wybrzmiewają szczególnie mocno w świecie, w którym politycy chętnie rozstrzygają, czym jest „dobra” i „zła” sztuka, a indywidualna swoboda bywa traktowana jako zagrożenie.

Ateny zostają osadzone w estetyce Europy lat 20. – epoce zachwytów nad nowoczesnością i rodzących się totalitaryzmów. To terytorium kontroli, gdzie patriarchalna logika posiadania objawia się ze szczególną surowością. Tezeusz i Oberon, grani jako jedna figura autorytarnej władzy, wcielają tę samą niepodważalną siłę. W takim świecie rzemieślnicy i młodzi kochankowie nie mają prawa do buntu.

Najsilniej doświadcza tego Hermia. Jej odmowa małżeństwa staje się aktem sprzeciwu wobec państwa i rodziny. W przejmującej scenie Tezeusz „bada jej dojrzałość”: obcina włos łonowy i wącha go, czyniąc z jej ciała pole jurysdykcji i przemocy. To jej status – dziecka czy dorosłej – przesądza o prawie, które ma ją osądzić.

Las, do którego uciekają zakochani, jawi się jako radykalne przeciwieństwo Aten. Tu ciało jest wolne, tożsamości się rozpływają, a hierarchie przestają obowiązywać. Tytania, niczym Wenus Botticellego, ucieleśnia piękno, które unieważnia podział na dominujących i podporządkowanych. Nawet Spodek, zamiast osła, przybiera formę gigantycznego futrzanego fallusa: groteskowej erotycznej fantazji, zarazem komicznej i godnej. Las staje się utopijną przestrzenią sztuki, stymulującą wyobraźnię i krytyczne myślenie.

Jednak ta utopia szybko okazuje się krucha. Próba włączenia publiczności w wizję powszechnej harmonii przechyla ją na stronę kiczu, przywodząc na myśl warsztaty duchowe samozwańczych przewodników. Marzenie o wspólnocie pęka i znika.

Finał nie pozostawia złudzeń: patriarchat odzyskuje władzę. Nowożeńcy wykonują mechaniczny, sztywny taniec podporządkowania, a ci, którzy wierzyli w możliwość wolności, wracają do ról narzuconych przez system. Teatr amatorów, który mógł być przestrzenią oporu, staje się dekoracją wspierającą istniejący porządek.

A jednak inscenizacja nie zatrzaskuje się w pesymizmie. W ostatnich scenach bohaterowie podejmują próbę ponownego zdefiniowania sztuki jako narzędzia poruszenia i zmiany, nie ornamentu władzy. Ta gorzka debata staje się jednym z kluczowych momentów spektaklu.

Ten Sen nocy letniej to Szekspir przepuszczony przez filtr #MeToo, historii sztuki i współczesnych niepokojów: opowieść o pragnieniu wolności i jej niemożliwości, o pięknie jako narzędziu dominacji oraz o sztuce, która nie zawsze przekracza realność, ale nie przestaje próbować.