Sferia

Pitagoras wyobrażał sobie wszechświat jako strukturę opartą na matematycznych proporcjach, w której ruch ciał niebieskich wytwarza niesłyszalną dla ludzkiego ucha „harmonię sfer” – idealny porządek istniejący ponad chaosem materii. W średniowieczu myśl tę przejęła wizja niebiańskiej muzyki aniołów, potwierdzającej istnienie boskiego ładu. Współczesna nauka, choć pozbawiona metafizyki, powróciła do idei kosmicznego dźwięku w technologicznym wymiarze: odkryła fale radiowe i elektromagnetyczne przemierzające przestrzeń międzyplanetarną. Dochodzące do Ziemi sygnały – określane mianem kosmicznego szumu – stały się przedmiotem intensywnego nasłuchu i analizy, prowadzonej w nadziei odnalezienia regularności, która mogłaby świadczyć o istnieniu pozaziemskiej inteligencji.

Ta wielowiekowa tradycja myślenia o kosmosie jako przestrzeni dźwięku i znaczenia stanowi punkt wyjścia dla Sferii. Bohaterowie spektaklu uczestniczą w społecznościowym programie naukowym inspirowanym realnym projektem SETI – międzynarodowym przedsięwzięciem badawczym, którego celem jest poszukiwanie sygnałów radiowych i świetlnych pochodzących z kosmosu. Wraz z uruchomieniem projektu SETI@home do globalnego eksperymentu włączono tysiące użytkowników prywatnych komputerów, którzy – analizując porcje kosmicznego szumu – stali się częścią zbiorowego, rozproszonego nasłuchu wszechświata.

3 marca 1972 roku w kosmos wyruszyła sonda Pioneer 10, niosąc na pokładzie metalową płytkę z wizerunkiem kobiety i mężczyzny oraz informacją o położeniu Ziemi – symboliczny list skierowany do obcych, których istnienia nie da się ani potwierdzić, ani wykluczyć. W świecie spektaklu, kilkadziesiąt lat później, 3 maja 2013 roku, nadchodzi odpowiedź: w postaci sygnału radiowego, który po przetworzeniu zamienia się w impuls cyfrowy i rozprzestrzenia w globalnej sieci niczym wirus infekujący komputery użytkowników SETI@home. Coraz więcej osób – także mieszkańców Bielska–Białej – zaczyna podejrzewać, że ma do czynienia z czymś więcej niż tylko technologiczną anomalią.

Zwołane zostaje tajne zebranie na parkingu galerii handlowej Sfera – miejscu, które nie tylko stanowi tło wydarzeń, lecz staje się również realną przestrzenią spektaklu. To tutaj bohaterowie próbują ustalić, kto i w jakim celu ingeruje w ich intymność. Twórców Sferii nie interesuje jednak klasyczna fantastyka naukowa ani spektakularna wizja kontaktu z obcą cywilizacją. Kosmos staje się raczej lustrem – przestrzenią, w której odbijają się ludzkie samotności, tęsknoty i potrzeba sensu. Poszukiwanie sygnału z zewnątrz uruchamia proces introspekcji: pytania o sens istnienia, o wspólnotę, o granice poznania i komunikacji.

Ostatecznie dochodzi do kontaktu – przełomowego i transformującego – choć niekoniecznie z przedstawicielami cywilizacji pozaziemskiej. Realizm tajnego zebrania ulega deformacji, pojawiają się postacie o niejednoznacznym statusie, a fabuła skręca w stronę sensacyjnego, momentami groteskowego ciągu zdarzeń. Porządek racjonalny stopniowo się rozpada, odsłaniając afektywne pęknięcia wspólnoty. Szczytne idee poznania ustępują prymitywnym pobudkom: najważniejsze pytania kierowane do tajemniczej istoty TINY dotyczą wygrywających numerów loterii. Ludzkość po raz kolejny się kompromituje.

Sferia staje się w ten sposób opowieścią o wielkich ludzkich marzeniach dotyczących wszechświata – o ich źródłach, funkcjach i konsekwencjach. Spektakl pyta, czy kosmiczne fantazje są impulsem rozwoju, czy raczej mechanizmem ucieczki; czy rodzą się z lęku i braku; czy próbują wyjaśnić niedoskonałość ziemskiej codzienności, czy przeciwnie – dowartościować ludzkie istnienie poprzez ekspansję antropocentrycznej wizji rzeczywistości.

Premiera Sferii była jednocześnie debiutem dramaturgicznym i reżyserskim. Spektakl powstał na podstawie eksperymentalnego tekstu napisanego podczas studiów w Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie, w ramach zajęć z fantastyki naukowej prowadzonych przez Olgę Katafiasz, i stanowił pierwszą realizację reżyserską Katarzyny Szyngiery na scenie instytucjonalnej. Przedstawienie zrealizowano w ramach programu STARTTEATR – inicjatywy Centrum Sztuki Kontrast, prowadzonej we współpracy z AST w Krakowie oraz Teatrem Polskim w Bielsku–Białej.